Bijzondere schenkkan in Van Goghhuis: ‘Dichter bij Vincent kom je niet’

Een zeldzame negentiende-eeuwse schenkkan is de nieuwste aanwinst van het Vincent van GoghHuis in Zundert. Het is een kan zoals die voorkomt op verschillende schilderijen die Vincent van Gogh in het Franse Arles maakte. Kunsthistoricus en keramiekexpert Alexandra van Dongen spoorde het exemplaar na jaren zoeken op.

“Deze schenkkan is inmiddels een heel zeldzaam object”, vertelt Van Dongen terwijl ze de kan uitpakt. Na een jarenlange zoektocht herkende ze het model aan de details die Van Gogh op zijn schilderijen heeft weergegeven. “Na lang zoeken hebben we dit exemplaar online kunnen vinden op eBay, uit een verzameling van iemand in Canada die deze had en ter verkoop aanbood.”

De verkoper was vermoedelijk niet op de hoogte van het feit dat een kan als deze te zien is op de schilderijen van de kunstenaar. Hij verkocht de kan voor een relatief laag bedrag van 400 Canadese dollar, omgerekend ongeveer 250 euro. Een anonieme schenker uit Zundert maakte de aankoop mogelijk en schonk de kan aan het Vincent van GoghHuis.

Voor Van Dongen ligt de waarde dan ook vooral in het verhaal dat het object vertelt. “Ik ben veel meer geïnteresseerd in de culturele waarde en het verhaal. En dat is niet in geld uit te drukken.” De 65-jarige kunstexpert werkt voor Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam en schreef onder meer het boek ‘Dichter bij Vincent’, een boek over alledaagse gebruiksvoorwerpen in het werk van Vincent van Gogh.

Japanse invloed

De kan werd gemaakt bij Phoenix Works in Engeland. Het was destijds een populair exportproduct. De vormgeving verraadt de invloed van Japan, een belangrijke inspiratiebron voor Europese kunstenaars in de negentiende eeuw. Op de kan staan onder meer kraanvogels en bloesemtakken. Het handvat doet denken aan bamboe en de onderkant heeft een reliëf dat mandwerk nabootst.

Van Gogh was zelf sterk geïnspireerd door Japanse kunst. Hij verzamelde samen met zijn broer Theo Japanse prenten. ”Je kunt zien dat hij in allerlei details niet heel letterlijk de kan navolgt”, zegt Van Dongen. “Maar hij pakt helemaal de sfeer van die kan.”

Opvallend is dat de twee kanten van de kan verschillend zijn gedecoreerd. “Hier zie je de kraanvogels en aan de andere kant zie je die bloesem”, laat Van Dongen zien. “En dat klopt ook precies met dat hij op een ander schilderij de andere kant heeft geschilderd.” Ook het reliëf wist Van Gogh volgens Van Dongen op zijn eigen manier te vertalen naar verf. Hij geeft de structuur weer zonder het keramiek letterlijk te kopiëren.

Hij is geïnteresseerd in een vorm, in een kleur, in een sfeer van een object

De schenkkan staat niet op zichzelf. Van Gogh gebruikte veel alledaagse voorwerpen in zijn stillevens. “Hij gebruikt heel vaak jampotjes, vetpotten en melkkannen als vaas die nooit als vaas bedoeld zijn. Hij is geïnteresseerd in een voorwerp. Hij is geïnteresseerd in een vorm, in een kleur, in een sfeer van een object.” Een klein glazen jampotje dat Van Gogh in Arles schilderde, is daar een voorbeeld van. Lange tijd werd gedacht dat het een waterglas was. Van Dongen ontdekte dat het om een jampot gaat.

Bijna portretten

Door de keramiek te identificeren, wordt duidelijker wat Van Gogh tijdens het schilderen voor zich had en welke keuzes hij vervolgens zelf maakte. Van Gogh lijkt de voorwerpen bovendien bijna als zelfstandige modellen te behandelen. “Eigenlijk krijg ik ook heel vaak het gevoel bij Vincent dat hij die objecten bijna portretteert. Hij laat hun karakter zien in alle vorm, kleur en soort.”

Dat onderzoek levert soms zeer precieze overeenkomsten op. Zo kon Van Dongen ook een blauw-wit melkkannetje op een schilderij identificeren. “Ik heb zelfs de blauwe vakjes geteld en er zijn zes rijen van blauw-witte blokjes.”

Unieke aanwinst

Ron Dirven, directeur van het Vincent van GoghHuis noemt de kan een unieke aanwinst. ”Mensen komen hier naartoe om sporen van Van Gogh te ontdekken. De schilderijen, die hebben we niet. Maar ook met dit soort objecten kunnen we toch veel vertellen over Van Gogh.”

De kan krijgt een ereplek in de expositie van het Vincent van GoghHuis. Op donderdagavond 29 oktober geeft Alexandra van Dongen er een lezing over de schenkkan en andere alledaagse objecten die Van Gogh gebruikte als schildersmodel.

Ze hoopt dat bezoekers daarna met andere ogen naar zijn schilderijen kijken. “Dat je toch een deel van de tastbare geschiedenis van Vincent fysiek kunt beleven, zodat je die modellen, die bij wijze van spreken een meter van hem af hebben gestaan, zelf kunt zien.”

Ze kijkt met plezier terug op de vondst. “Ik ben heel blij dat hij nu weer in Zundert geland is. En ja, dichter bij Vincent kom je niet.”